Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!
Polish Arabic Chinese (Simplified) Czech Danish Dutch English French German Italian Japanese Latvian Lithuanian Norwegian Russian Swedish

Artykuły

Determinanty funkcjonowania polskiego sektora bankowego w warunkach spowolnienia gospodarczego

Zachęcamy do przeczytania artykułu doktor Bogumiły Smolorz nt.

 

Determinanty funkcjonowania polskiego sektora bankowego w warunkach spowolnienia gospodarczego

  

Streszczenie

W artykule przedstawione zostały aktualne kierunki działań podejmowanych w sektorze bankowym w Polsce w warunkach spowolnienia gospodarczego. Działania te w ramach realizowanego procesu zmian i restrukturyzacji, polegają nie tylko na unowocześnieniu i oferowaniu nowych usług bankowych, podjęciu procesu konsolidacji, ale także odbudowie zaufania społecznego utraconego nieodpowiedzialną polityką monetarną na świecie. W efekcie podjętych przedsięwzięć ma nastąpić trwała poprawa sytuacji ekonomiczno-finansowej sektora bankowego na polskim rynku.

 

 

 

Słowa kluczowe

 

banki komercyjne, fuzje i przejęcia, kryzys finansowy, spowolnienie gospodarcze, zaufanie społeczne , proces restrukturyzacji

 

 

Wprowadzenie

 

 

Współczesny kryzys gospodarczy, procesy rozwoju międzynarodowych przepływów kapitałowych, globalizacja, a także deregulacja rynków finansowych prowadzą do szybkich zmian i procesu restrukturyzacji w sektorze bankowym w Polsce i na świecie.

Zachodzące w tym sektorze zmiany w zakresie oferowanych usług, a także proces konsolidacji (tworzenia fuzji i przejęć) mają na celu umocnić pozycję banków komercyjnych na rynku i pozyskać zaufanie społeczne. Zaufanie społeczne ma kluczowe znaczenie dla działalności każdego banku w warunkach konkurencji i procesu globalizacji. Stanowi ono podstawową wartość, na jakiej powinna być ukształtowana jego kultura organizacyjna. Dzięki zaufaniu jest możliwy prawidłowy przebieg procesu zmian strukturalnych banku komercyjnego, utrzymanie i pozyskanie jego nowych pracowników i klientów.

W związku z zachodzącymi zjawiskami społeczno-gospodarczymi w skali globalnej w prezentowanym artykule przyjęto dwa cele. Po pierwsze, przedstawić na podstawienie danych statystycznych wpływ kryzysu finansowego na spowolnienie gospodarcze na świecie    i w Polsce. Natomiast w przypadku drugim, wskazać na kierunki zachodzących i koniecznych do przeprowadzenia zmian w sektorze bankowym w warunkach spowolnienia gospodarczego.

 

  

  1. Przyczyny światowego kryzysu finansowego u progu XXI wieku  

Po długim okresie rozwoju gospodarczego po II wojnie światowej, nie licząc kryzysu naftowego w 1973 roku w USA i w Europie Zachodniej wystąpiły niewielkie zjawiska recesji w 1992 roku i w latach 2000-2002.

W 2008 roku wybuch jednak głęboki kryzys finansowy w USA, który następnie przeniósł się do krajów Europy Zachodniej i na pozostałe państwa na świecie.

Istnieje powszechna zgoda, że bezpośrednią przyczyną amerykańskiego kryzysu finansowego w USA stało się załamanie rynku nieruchomości z powodu prowadzonej od lat dziewięćdziesiątych XX wieku nieodpowiedniej polityki finansowej. Podstawowym celem tej polityki było zwiększenie podaży pieniądza, która miała umożliwić, jak największej części Amerykanów zakup własnego domu. W związku z tym obniżone zostały stopy procentowe przez System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych, czyli tzw. FED. Ten amerykański odpowiednik banku centralnego, realizując rządową politykę napędzania koniunktury, umożliwił Amerykanom zaciąganie tanich kredytów hipotecznych. Wywołało to boom na amerykańskim rynku nieruchomości i sprawiło, że kredyty udzielane były nawet tym klientom banków, którzy nie posiadali zdolności kredytowej, a tym samym żadnych gwarancji spłaty zaciągniętego długu.

Taka sytuacja nie mogła trwać długo i pociągnęła za sobą lawinę konsekwencji, stając się najpierw przyczyną kryzysu finansowego, a następnie spowolnienia gospodarczego na świecie.[1]

Symbolem kryzysu finansowego stał się upadek banku Lehman Brothers w USA i związane z tym trudności finansowe niektórych banków komercyjnych na świecie.[2] Na skutek tych wydarzeń indeksy giełdy nowojorskiej w 2009 roku straciły prawie połowę wartości. Wprawdzie w 2010 roku i pierwszej połowie 2011 roku banki amerykańskie,  a także koncern General Motors i inne korporacje zaczęły przynosić zyski, ale taka poprawa była tylko krótkotrwała. Przewidywane na lata 2012-2014 wskaźniki ekonomiczne zwłaszcza dla Europy są niekorzystne, a nawet pesymistyczne. Recesja przedłużyła się i ma charakter „depresji, której końca nie widać”, a wzrost gospodarczy jest bliski zera bez odznak poprawy.[3]

Źródłem kryzysu finansowego stał się pieniądz papierowy, którego reguły działania zostały naruszone w „pogoni za zyskiem.”

Należy podkreślić, że obok nieodpowiedzialnych działań banków komercyjnych, istotnym powodem załamania finansów była również polityka gospodarcza wielu państw, prowadząca do nadmiernego deficytu budżetowego i długu publicznego. W efekcie na rynkach finansowych spekulowano także obligacjami państwowymi, w tym CDS-ami (Credit Default Swaps). Spekulanci zarabiali m.in. na tzw. krótkiej sprzedaży taniejących obligacji (zakaz ich sprzedaży wprowadzono dopiero z dniem 1 XI 2012r.). W ten sposób gospodarka realna została uzależniona od rynków finansowych, z ewidentną szkodą dla tej pierwszej.

Należy podkreślić, że powstały kryzys finansowy nadszarpnął morale menedżerów i finansistów z Wall Street i innych wielkich korporacji – z powodu nie tylko błędnych decyzji podejmowanych w warunkach źle ocenianego ryzyka, a przede wszystkim za ich nieuczciwość i chciwość.[4]

W efekcie opisanego kryzysu finansowego obserwowane jest zjawisko recesji, czyli fal koniunktury, w której stagnacja prowadzi do spowolnienia gospodarczego na świecie.[5]

 

 

 

2. Wpływ spowolnienia gospodarczego na funkcjonowanie banków komercyjnych

 

 Zjawisku spowolnienia gospodarczego na świecie towarzyszy spadek PKB, rosnąca stopa bezrobocia, spadek poziomu dochodów i oszczędności, a także wzrost ubóstwa.[6] W krajach Unii Europejskiej PKB spadł w 2008 roku w stosunku do 2007 roku o1,5 proc., a w Japonii aż o 3,2 proc.[7]

Konsekwencją globalnego kryzysu finansowego stały się również zakłócenia funkcjonowania rynku pracy na całym świecie. Tylko w ciągu jednego tygodnia, w dniach do 17 do 21 listopada 2008r. na całym świecie zwolnionych zostało około 80 tys. pracowników. Skala zwolnień wywołana kryzysem finansowym w poszczególnych branżach była jednak bardzo zróżnicowana. Przykładowo w jednym z amerykańskich banków finansowych Citigroup straciło pracę aż 52 tys. pracowników.[8]

Analizując problem bezrobocia wywołany kryzysem finansowym należy stwierdzić, że w 2012 roku średnia stopa bezrobocia w krajach Unii Europejskiej wynosiła 10,9 proc., co oznacza, że bez pracy było 5,46 mln mieszkańców, z czego 3,27 mln osób przypadało na strefę euro.[9] Bezrobocie wśród młodzieży osiągnęło bezprecedensowy dotychczas poziom. Największym problemem stało się bezrobocie wśród osób poniżej 25 roku życia w Hiszpanii-50 proc. i Grecji- 50,4 proc. W Polsce stopa bezrobocia na koniec 2012 roku wynosiła 10,2 proc., a wśród ludzi młodych - 28,4 proc.[10] Oznaczać to może kurczenie się klasy średniej uważanej za najbardziej przedsiębiorczą.

Podstawowa przyczyna rosnącego bezrobocia wśród ludzi młodych w krajach Unii Europejskiej i Polsce tkwi w czynnikach, takich jak:[11]

  • zmniejszeniu w krajach rozwiniętych technologicznie i ekonomicznie liczby miejsc pracy poprzez lokalizację działów produkcyjnych firm, w krajach o taniej sile roboczej (przede wszystkim w Azji), co w efekcie powoduje napływ tejże siły z krajów biednych do zamożniejszych;

  • redukcji stałych miejsc pracy (względy oszczędnościowe) na rzecz pracy tymczasowej, co doprowadzi do powstania w Europie, nowej coraz liczniejszej klasy społecznej tzw. prekariatu bez perspektyw na dobrobyt i awans;

  • wadliwym systemie zarządzania wielu korporacji międzynarodowych, nastawionych na wzrost wartości dla akcjonariuszy, w zamian za realizację koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu;

  • mało skutecznych ze względu na skalę problemu programach walki z bezrobociem.

     

     

Tabela 1 Oszczędności gospodarstw domowych jako procent przychodów
w latach 2000-2010 w proc.

 

Wyszczególnienie

2000

2005

2010

Kraje UE-27

11,59

11,34

12,3

Polska

12,29

9,67

9,95

Źródło: www.erostat.ec.europa.eu

 

 

Nie ulega wątpliwości, że spadek dochodów spowodowany bezrobociem pociąga za sobą spadek oszczędności, które w 2000 roku w Polsce wynosiły 12,29 proc., a w 2010 roku już tylko 9,95 proc. Przyczyną spadku oszczędności są od 5 lat malejące dochody gospodarstw domowych.[12]

Bezrobocie, spadek dochodów oraz oszczędności są podstawową przyczyną biedy i ubóstwa wśród obywateli naszego kraju.

Z danych statystycznych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w 2013 roku żyło w Polsce 7,4 proc. obywateli poniżej minimum egzystencji. W 2012 roku, podobnie jak w 2011 roku wskaźnik skrajnego ubóstwa wynosił 6,8 proc. Proces ubożenia polskiego społeczeństwa zatem wyraźnie się pogłębia.[13]

Jeżeli przepaść między bogatymi a biednymi będzie dalej się pogłębiać- zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i narodowym, to kryzys gospodarczy będzie zataczał jeszcze większe różnice pomiędzy państwami, grupami społecznymi i pojedynczymi obywatelami.

Już teraz średnioroczne tempo wzrostu polskiej gospodarki spadło z 5,5 proc. w latach 2005-2007, do 3 proc. w latach 2010-2013.[14]

Przedstawiona sytuacja społeczno-gospodarcza naszego kraju ma bezpośredni wpływ na funkcjonowanie banków komercyjnych. Ich aktywa w latach 2005-2007 rosły w średniorocznym tempie ponad 13 proc., ale w okresie 2010-2013 ich tempo spadło już do    7 proc. Bezpośrednią przyczyną obniżenia aktywów było ograniczenie i zaostrzenie udzielanych kredytów przez banki komercyjne oraz niskie oprocentowanie oferowanych przez nie depozytów.

Dla przykładu w latach 2005-2007 tempo wzrostu udzielanych kredytów wynosiło 21 proc., a w latach 2012-2013 spadło do poziomu 7 proc.[15] Powodem spadku tempa wzrostu udzielanych kredytów było zaostrzenie polityki kredytowej przez banki komercyjne wobec klientów indywidualnych, jak i korporacyjnych spowodowane wzrostem ryzyka kredytowego. Pogorszył się też portfel kredytowy, najsilniej w segmencie przedsiębiorstw.

Spadkowi udzielanych kredytów bankowych w analizowanym okresie towarzyszy trend wzrostu kredytów zagrożonych, we wszystkich segmentach klientów. Głównym powodem takiej sytuacji jest nie tylko spadek dochodów ludności, ale i zła sytuacja finansowa polskich przedsiębiorstw. Jak wynika z raportu InfoDług zaległe zadłużenie polskiego społeczeństwa osiągnęło na koniec marca 2014 roku kwotę 40,46 mld zł. Zadłużenie to dotyczy głównie kredytów mieszkaniowych i kredytów konsumpcyjnych. W przypadku kredytów mieszkaniowych zagrożone niespłaceniem jest ok. 10,5 mld zł z ponad 330 mld zł kredytów udzielonych na te cele, co stanowi ok. 3,1 proc. Najbardziej zadłużeni są mieszkańcy województw: śląskiego- ponad 8,3 mld zł, mazowieckiego- ponad 6,2 mld zł.

Z kolei według wywiadowni gospodarczej Soliditet Polska z grupy Bisnode, blisko 48 proc. przedsiębiorstw działających w Polsce jest w bardzo złej i słabej kondycji finansowej, w tym 19 proc. w bardzo złej.[16] Tak na przykład w maju 2014 roku upadło w Polsce 79 firm, o 9 więcej niż w maju 2013 roku. A w okresie od kwiecień 2013 roku do maja 2014 roku działalność gospodarczą na skutek niewypłacalności zakończyło 845 przedsiębiorstw. Prognoza upadłości na cały 2014 rok przewiduje przyrost bankructw do 787 firm.

Przedstawionej sytuacji towarzyszy mocno odczuwany niedobór oszczędności krajowych przez banki komercyjne w Polsce. Od września 2007 roku wielkość udzielanych kredytów jest w naszym kraju większa niż wartość środków zgromadzonych w formie depozytów.

Taka sytuacja spowodowała, że banki bardzo często muszą ratować się depozytami pozyskanymi od swoich zagranicznych banków matek. Innym problemem odczuwanym przez banki komercyjne w naszym kraju jest niekorzystna struktura depozytów, z których aż 95 proc. utrzymywana jest na okres krótszy niż rok.[17]

Analizując rentowność sektora bankowego w Polsce należy stwierdzić, że jest ona zróżnicowana. W gorszej sytuacji są pod tym względem banki spółdzielcze od banków komercyjnych w Polsce.[18] Dodatkowo na pogorszenie się sytuacji ekonomicznej banków komercyjnych w Polsce ma wpływ brak zaufania społecznego do tych instytucji finansowych w wyniku wielu występujących nieprawidłowości oraz spadającego oprocentowania depozytów bankowych w stosunku do oprocentowania kredytów.[19] Opisana sytuacja nie mobilizuje osób prawnych i fizycznych do oszczędzania i inwestowania, a także zaciągania kredytów.[20]

Należy zaznaczyć, że w 2013 roku banki osiągnęły wysokie wskaźniki finansowe, ale zauważalny był w nich powolny spadek masy odsetkowej. Działalność dużych banków komercyjnych nadal była przeciętnie bardziej zyskowna niż pozostałych instytucji. Pomimo tego zwiększyła się w Polsce liczba banków, które poniosły straty z 23 do 33. Ujemne wskaźniki zyskowności odnotowane zostały w 6 bankach komercyjnych, 10 oddziałach instytucji kredytowych i 17 bankach spółdzielczych.[21]

 

  

 

3. Kierunki procesu restrukturyzacji sektora bankowego  

 

Obserwowane na świecie spowolnienie gospodarcze, stało się podstawową przyczyną wprowadzenia szybkich zmian i procesu restrukturyzacji w wielu organizacjach, w tym bankach komercyjnych. Z definicji R.Borowieckiego wynika, że restrukturyzacja „jest narzędziem proefektywnościowych przekształceń w przedsiębiorstwie, która stwarza warunki do odniesienia przez niego sukcesu, tj. unowocześnienia zarządzania, podwyższenia wartości przedsiębiorstwa, zwiększenia jego atrakcyjności na rynku.[22]

Dokonując procesu restrukturyzacji ważne jest indywidualne podejście kadry zarządzającej do banku komercyjnego w trakcie dokonywanych w nim zmian, ze względu na to, że każdy z nich jest wyposażony w specyficzne cechy, różniące go od pozostałych.

Ponadto należy zwrócić uwagę na to, aby przebieg procesu restrukturyzacji banku przebiegał w sposób uporządkowany. Dlatego w pierwszej kolejności należy dokonać oceny bieżącej sytuacji banku analizując jego mocne i słabe strony oraz szanse i zagrożenia wynikające z otoczenia, następnie sprecyzować cele i sformułować strategie działania, aby w efekcie końcowym wdrożyć proces restrukturyzacji w życie.[23]

Analiza szans i zagrożeń dla banku przeprowadzona powinna być po dokonaniu analizy jego otoczenia i wewnętrznych warunków działania. Polega ona na przewidywaniu zmian, jakie zajdą w przyszłości, i określeniu, które z tych zmian stwarzają szanse, a które są źródłem zagrożeń dla działalności banku. Ocena szans i zagrożeń dotyczy z reguły czynników zewnętrznych, na które wpływ banku jest ograniczony. Ocena słabych i mocnych stron banku dotyczy natomiast czynników wewnętrznych.

Analiza szans i zagrożeń jest wykorzystywana przede wszystkim w procesie zarządzania marketingowego, ale nie tylko. Jej celem jest wykorzystanie atutów banku i podjęcie działań, które doprowadzają do wyeliminowania słabych stron. Słabe i mocne strony banku należy porównać ze słabymi i mocnymi stronami konkurencyjnych instytucji finansowych,[24] przewidując, jakie działania w przyszłości podejmą banki konkurencyjne  i podjąć takie kroki, które zniwelują przewagę konkurencji.

Nie ulega wątpliwości, że prognozy dotyczące szans i zagrożeń banku komercyjnego są utrudnione w warunkach zmian zachodzących w gospodarce- tak jak ma to miejsce w Polsce. Analiza szans i zagrożeń banku wiąże się z tym, że w procesach rynkowych nie ma żadnych pewnych sytuacji. Możliwe jest wystąpienie zjawisk korzystnych, jak i niekorzystnych dla instytucji finansowych. Zarząd banku, który umiejętnie prognozuje zdarzenia, jakie będą miały miejsce na rynku, może ograniczać działanie zjawisk negatywnych i wykorzystać działanie zjawisk pozytywnych.

 

 

Tabela 2 Analiza SWOT banków komercyjnych

 

Źródła

Wewnętrzne słabych i mocnych stron banku

Zewnętrzne szans i zagrożeń                     banku wynikające z otoczenia

 

  • Warunki współpracy z partnerami na rynku;
  • Organizacja pracy;
  • Sytuacja ekonomiczno-finansowa;
  • Kultura organizacyjna;
  • Poziom ponoszonych kosztów;
  • Kwalifikacje personelu;
  • Stosowane metody zarządzania.

 

 

  • Zmiany w zachowaniu konsumentów;
  • Działania firm konkurencyjnych;
  • Polityka gospodarcza rządu;
  • Zagrożenie substytutami (produktami finansowymi parabanków);
  • Popyt na usługi bankowe;
  • Nowości w dziedzinie technologii;
  • Zmiany w prawie finansowym                            i wymogi KNF;
  • Polityka monetarna NBP;
  • Zjawiska gospodarcze (kryzys)

 

 

Źródło: Opracowanie własne

 

 

Przeprowadzona prawidłowo analiza SWOT pozwoli ustalić strategię restrukturyzacji przedsiębiorstwa. Strategia ta może mieć charakter defensywny lub ofensywny.

Strategia defensywna powinna zostać wybrana przez zarząd banku komercyjnego wtedy, gdy słabnie jego pozycja na rynku. Wtedy dobrym sposobem na poprawę sytuacji może być fuzja albo przejęcie. Natomiast w przypadku dążenia do umocnienia pozycji rynkowej, zarząd banku może zastosować strategię ofensywną, której celem jest wejście na nowe rynki, pozyskanie nowych nabywców na dotychczasowym rynku, przejęcie nowych technologii czy dywersyfikacja działalności.[25]

Należy pamiętać o tym, że prawidłowo prowadzony proces zmian i restrukturyzacji jakiejkolwiek organizacji, zawsze poddawany powinien być działaniom kontrolnym celem wyeliminowania nieprawidłowości.

Z obserwacji wynika, że pod wpływem obserwowanego na świecie postępu technologicznego banki komercyjne odchodzą od bankowości tradycyjnej na rzecz bankowości elektronicznej. Dzięki wykorzystaniu Internetu oferują swoim klientom szereg usług elektronicznych, jak np. samodzielne prowadzenie osobistych kont, dokonywanie przelewów, sporządzanie symulacji budżetu gospodarstwa domowego, zakładanie depozytów, zaciąganie kredytów itp.

Z danych Związku Banków Polskich wynika, że w Internecie z usług bankowych aktywnie korzysta już ponad 10 mln Polaków.[26] Dokonują oni m.in. zakładania lokat w większości banków oferujących aplikacje mobilne. A w kilku- z nich, jak np. mBanku czy Millennium klienci mogą przy pomocy telefonu komórkowego przeprowadzić cały proces związany z zaciąganiem kredytu, tzn. od złożenia wniosku aż po wypłatę środków.[27]

Natomiast chcąc zdobyć silną pozycję na rynku i obniżyć koszty prowadzonej działalności[28] zarządy banków komercyjnych podejmują również działania konsolidacyjne.[29]

Dzięki tworzeniu przejęć i fuzji udaje się zarządom banków komercyjnych między innymi:[30]

  • powiększyć bazę kapitałów własnych i przychodów;

  • poprawić wskaźniki płynności finansowej;

  • dokonać dywersyfikacji ryzyka;

  • pozyskać nowych klientów;

  • dokonać wzrostu zasięgu działalności gospodarczej.

    Zjawisko przejęć i fuzji w sektorze bankowym jest powszechne w Ameryce Północnej, Azji i Europie.[31] Coraz powszechniej występuje ono również na polskim rynku finansowym.

    Przyczyn tego zjawiska należy upatrywać z jednej strony w regulacjach prawnych, natomiast z drugiej w ograniczeniu niepewności i ryzyka. Prawo bankowe z 1997 roku, nakłada na banki komercyjne konieczność utrzymania określonego poziomu kapitałów własnych. Tymczasem nie wszystkie z nich spełniają ten warunek, dlatego zarządy banków podejmują działania konsolidacyjne. Inna przyczyna łączenia banków komercyjnych tkwi w ich trudnej sytuacji finansowej spowodowanej portfelem dużych odsetek od kredytów i pożyczek nieregularnych. Dlatego dla niektórych banków komercyjnych konsolidacja stanowi wybór pomiędzy poddaniem się przejęciu lub fuzji, albo zakończeniem działalności gospodarczej.

   Podjęcie tego typu działań ma duże znaczenie nie tylko dla funkcjonowania samych banków, ale i funkcjonowania krajowego, a nawet światowego systemu finansowego. Upadłość bowiem jednego z banków może zakłócić funkcjonowanie całego systemu bankowego kraju i spowodować reakcję łańcuchową w postaci upadku powiązanych z nim banków, co miałoby negatywne konsekwencje dla realnej sfery gospodarczej danego kraju.

Przejęcia i fuzje mogą również zmniejszać ryzyko przepływu gotówki i ryzyko dochodów, najczęściej za sprawą dywersyfikacji źródeł ich pozyskania. Przyczynić się to ma do większej odporności na zmiany koniunkturalne. Ponadto łączenia banków pozwalają w założeniu na wzrost rentowności i obniżenie ryzyka.

Należy zaznaczyć, że w początkowej fazie konsolidacji banków komercyjnych należy spodziewać się wzrostu kosztów dokonywanych zmian dostosowawczych, natomiast w długim okresie czasu wystąpi efekt skali,[32] związany z prowadzeniem szerokiej działalności gospodarczej.

Z reguły fuzje i przejęcia dają możliwość zwiększenia udziału zobowiązań w kapitale całkowitym banku. Poprzez zewnętrzne dotąd niewykorzystane źródła finansowania banki mogą zdobyć środki na rozwój działalności. Ponadto nowy bank powstały w wyniku fuzji lub przejęcia może posiadać dużo większą siłę przetargową w negocjacji kosztu pozyskania kapitału dłużnego (relatywnie tańszych pożyczek i kredytów, emisji papierów wartościowych), uzyskania znaczących oszczędności w kapitale inwestycyjnym i poprawy efektywności działania.[33] Przejęcia i fuzje z dotychczasowymi rywalami wypływają z kolei na osłabienie pozostałych konkurentów. W skrajnych przypadkach może to nawet doprowadzić do zupełnego wyeliminowania konkurencji. W zintegrowanej gospodarce jest to jednak przypadek czysto teoretyczny i może wystąpić w krótkim okresie czasu.[34]

 

Tabela 3. Fuzje i przejęcia w sektorze bankowym

 

Sprzedawany

Kupujący

Wartość transakcji           w mln euro

Kredyt Bank S.A.

Bank Zachodni WBK

1020

TU i R Warta S.A.

Talanx International AG

770

Polbank EFG S.A.

Raiffeisen

450

Lux-Med. S.A.

BUPA Group

400

BGZ S.A.

Rabobank

300

Elektrownia Rybnik S.A. ZEW Kogeneracja S.A.

Grupa Electricida de France

300

Mondi Świecie S.A.

Grupa Mondi

230

Grupa Onet S.A.

Ringier Axet Springer-Media AG

200

Polish Energy Partners S.A.

Polenergia Holding

98

 

Źródło: R.Zaza, Włoski apetyt na BGZ, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 9.

 

 

Na polskim rynku doszło i w dalszym ciągu dochodzi do przejęć i fuzji bankowych, którym przyświecają różne cele. Przykładowo w wyniku połączenia FM Bank S.A. i Polskiego Banku Przedsiębiorczości S.A. ma zostać stworzony idealny bank dla polskich przedsiębiorców. Bank, w którym profesjonalną obsługę znajdzie zarówno osoba prowadząca działalność gospodarczą, jak i właściciele mikro, małych i średnich przedsiębiorstw. Nowy bank ma docelowo zatrudniać ok. 700 osób w 55 oddziałach FM Banku S.A. w 5 centrach korporacyjnych.[35] Natomiast połączenie Banku Zachodniego WBK i Kredyt Banku spowoduje, że po fuzji będzie on posiadał 900 placówek w całej Polsce a jego pracownicy będą obsługiwać 3,5 mln klientów.[36] Zamiar połączenia wyraziły też Deutsche Bank Polska oraz Deutsche Bank PBC, które złożyły do Komisji Nadzoru Finansowego wniosek o wydanie zezwolenia na połączenie obu banków.[37]

Od 1 kwietnia 2014 roku do połączenia dochodzi także pomiędzy bankami PKO BP S.A. i Banku Nordea. Konsolidacja jest wynikiem realizowanej przez zarząd banku PKO BP S.A., strategii na lata 2013-2015, której celem jest:

  • utrzymanie pozycji lidera na polskim rynku finansowym;

  • poprawa wyników finansowych;

  • dywersyfikacja i poprawa jakości świadczonych usług bankowych.

              

  • Tabela 4 Wyniki finansowe banku PKO BP S.A. w latach 2012-2013

     

Wyszczególnienie

Wynik finansowy brutto w zł

Wynik finansowy netto zł

Rentowność przychodów

 

2013 Rok

3959845

3233762

21,23%

1,65%

2012 Rok

4450482

3582636

21,10%

1,88%

Różnica

490637

348874

0,13%

-0,23%

 

Źródło: J. Strzelecki, Polska i świat w 2014roku, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 12.

 

 

Z przedstawionych w powyższej tabeli danych wynika, że w 2013 roku w stosunku do 2012 roku wyniki ekonomiczne banku PKO BP S.A. uległy pogorszeniu. W 2013 roku zysk brutto w stosunku do 2012 roku obniżył się o 490637 zł, a zysk netto o 348874 zł.

Dlatego dla zarządu PKO BP SA konieczne stały się działania mające na celu nie tylko utrzymaniu pozycji lidera na polskim rynku bankowym, ale i zastosowanie strategii rozwoju i dywersyfikacji działalności gospodarczej.

W strategii rozwoju banku PKO BP S.A. chodzi przede wszystkim o dalszy rozwój zarówno w obszarze bankowości detalicznej, jak i korporacyjnej przy utrzymaniu wysokiej efektywności działania.[38] Z kolei w realizowanej strategii dywersyfikacji o rozszerzenie jego działalności o usługi ubezpieczeniowe, leasingowe i factoringowe. W wyniku podjętych działań Nordea Polska TunŻ pozostaje oddzielną spółką w Grupie PKO BP S.A. i funkcjonować będzie pod marką PKO. Na jej bazie bank zamierza budować nowy model sprzedaży ubezpieczeń. Natomiast Nordea Finance Polska, prowadząca działalność leasingową i factoringową, docelowo zostanie połączona z PKO Leasing.

Dzięki przedstawionym działaniu konsolidacyjnym PKO Bank Polski S.A. nie tylko umocni swoją pozycję rynkową, ale zwiększy sieć swoich oddziałów sprzedaży o 25 proc. w największych miastach, z czego większość stanowić będą placówki rozmieszczone w atrakcyjnych lokalizacjach.

W najbliższych planach jest także przejęcie banku BGŻ przez BNP Paribas. Działalność banku BNP Paribas skoncentrowana jest na usługach finansowych zarówno dla korporacji i klientów detalicznych, oraz podmiotów publicznych i instytucji finansowych na całym świecie. Natomiast bank BGŻ specjalizuje się w finansowaniu rolnictwa, sektora spożywczego i infrastruktury regionalnej.

Stwierdzić należy, że dokonanie procesu konsolidacji, musi zostać przez kierownictwo banku dobrze przeanalizowane i przemyślane. Zdarzają się bowiem przypadki, że dokonana fuzja/przejęcie może doprowadzić nie do poprawy sytuacji ekonomiczno- finansowej banku komercyjnego, a wręcz przeciwnie do jej pogorszenia. Przykładem na to może być najdłużej, nieprzerwanie funkcjonujący bank na świecie Mone dei Pschi di Siena. Bank ten działa na rynku włoskim od 1472 roku. W 2007 roku przejął od Banco Santander za ponad 10 mld euro regionalny Banca Antonveneta z Padwy. W szczycie boomu finansowego inwestycja ta wydawała się doskonała. Ale po czasie okazało się, że zakup tego oddziału przez Bank ze Sieny nie tylko nie nadwyrężył jego finanse, ale w wyniku kryzysu finansowego w 2008 roku doprowadził do systematycznego pogorszania się jego wyników finansowych.[39]

 

 

4. Zaufanie powodzeniem zmian w sektorze bankowym 

 

            Badania prowadzone w różnych krajach w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku wykazały, że fundamentem sukcesu każdej organizacji jest jej kultura organizacyjna, na którą składają się cele i uznawane wartości oraz charakterystyczne zachowania i sposoby komunikowania się ludzi.[40]

Kultura organizacyjna w wyniku prowadzonego procesu restrukturyzacji poddawana jest zmianom, co określa się mianem kulturowej restrukturyzacji.[41] Zamiarem procesu kulturowej restrukturyzacji jest oparcie jej na wartościach, takich jak m.in.: zaufanie, uczciwość, szacunek dla innych, prawda, szczerość, prostolinijność, pracowitość. Silna kultura organizacyjna oparta na podanych wartościach intensywnie wpływa na postawy pracowników, co w efekcie powoduje trwały rozwój organizacji w długim okresie czasu.

W świetle licznych badań prowadzonych w różnych społeczeństwach potwierdzono, że zaufanie jako element kultury organizacyjnej ma znaczący wpływ na rezultaty ekonomiczne każdej organizacji.[42] A źródło zaufania tkwi w sprawiedliwości. Sprawiedliwość jest bowiem tą wartością, która do pewnego stopnia pozwala zrozumieć pracownikom, czym jest zaufanie i nieufność.

 

   

 

Rysunek 1 Kierunek rozwoju organizacji

Źródło: Opracowanie własne

 

Już ponad 30 lat temu Kenneth Arrow, laureat w dziedzinie ekonomii, napisał: „Niemal każda transakcja handlowa zawiera element zaufania. Jego brak oznacza zacofanie gospodarcze”. Autor ten ponadto dowodzi, że zaufanie ma swoją praktyczną, realną, ekonomiczną wartość, ponieważ powoduje wzrost efektywności systemu i pozwala produkować więcej dóbr.[43] Z kolei S.Covev, podkreśla, że w wielu instytucjach zaufanie ma wpływ na koszty, szybkość i jakość, co można ująć symbolicznie jako:

niskie zaufanie = mała szybkość, słaba jakość, wysokie koszty
wysokie zaufanie = duża szybkość, wysoka jakość, niskie koszty

 

Należy zaznaczyć, że zaufanie od kilkudziesięciu lat stanowi przedmiot wnikliwych badań zarówno politologów, ekonomistów, socjologów, kulturoznawców, jaki i przedstawicieli nauk społecznych. Naukowcy próbują zdefiniować tę kategorię i określić jej miary, pozwalające na badanie jego poziomu w społeczeństwie. Charakterystyczne jest to, że zaufanie pojawia się zawsze w sytuacji niepewności, co do postępowania innych ludzi i pozwala zmniejszyć ryzyko wspólnych działań. Większość naukowców traktuje zaufanie jako jeden z najważniejszych czynników mających wpływ na rozwój cywilizacyjny. Dzięki bowiem zaufaniu ludzie chętniej i częściej podejmują wzajemną współpracę, działając na rzecz osiągnięcia i utrzymania dobra wspólnego.

Z przeprowadzonych badań wynika, że zaufanie jest dzisiaj elementem deficytowym. Wskazują na to badania przeprowadzone w styczniu 2013 roku przez Interaktywny Instytut Badań Rynkowych na zlecenie Procontent Communication. Według ośrodka aż 26 proc. Polaków nie ufa swoim przełożonym, a ponad 25 proc. badanych nie wierzy w informacje przekazywane przez kierownictwo organizacji. Głównym powodem braku zaufania pracowników jest kierowany w stronę managerów zarzut manipulacji informacjami i wybiórczy sposób ich przekazywania.[44]

Nie ulega wątpliwości, że zaufanie to bez wątpienia jeden z najcenniejszych i najrzadszych w obecnych czasach elementów przewagi konkurencyjnej każdej organizacji, pozwalający na efektywną komunikację w obrębie zespołów oraz, w konsekwencji, realizację celów biznesowych. Odbudowa utraconego zaufania społecznego powinna w szczególności dotyczyć pracowników sektora bankowego, co wymaga wdrożenia nowych relacji menadżerowie -pracownicy-klienci. Relacje te w szczególności powinny zostać oparte na:[45]

  • otwartości i uczciwości komunikacji;

  • ukierunkowaniu na potrzeby klientów;

  • oferowaniu zrozumiałych dla klientów produktów i usług;

  • transparentności pobieranych prowizji i opłat;

  • wprowadzaniu systemu CRM, nakierowanego na rozpoznanie i zaspakajanie indywidualnych potrzeb klientów.[46]

     

    Należy podkreślić, że tworzenie zaufania klientów do banków powinno być ściśle związane z kształtowaniem właściwego środowiska pracy, w którym potrzeby pracowników będą przedmiotem analizy menedżerskiej. Poszanowanie bowiem każdej osoby w zespole ma ogromne znaczenie na przepływ energii i wewnętrzną motywację. Wiedzieć o tym powinni w szczególności menadżerowie restrukturyzowanych banków komercyjnych, które w wyniku fuzji i przejęć muszą wytworzyć wspólną kulturę organizacyjną opartą na zaufaniu. Pomocne w tworzeniu takiej kultury mogą okazać się kodeksy etyczne, regulujące relacje międzyludzkie.[47] Istnieje jednak zagrożenie, że w tworzeniu wspólnej kultury, w warunkach szybkich zmian reorganizacyjnych może dojść do zahamowania procesu restrukturyzacji. Zdarzenie takie może mieć miejsce wówczas, gdy pracownicy jednego z banków dostrzegą w pracownikach drugiego, połączonego banku konkurentów dążących do uzyskania korzyści materialnych (nagród) i awansów.[48]

    Wynika z tego, że wypracowanie sprawnej kultury organizacyjnej banku komercyjnego nie jest sprawą prostą i wymaga czasu, współpracy i opracowania odpowiednich metod zarządzania przez menedżerów.[49] Dlatego tylko dzięki silnej kulturze organizacyjnej opartej na wartościach moralnych uda się bankom komercyjnych pozyskać utracone zaufanie klientów.[50]

    Z przeprowadzonych badań wynika, że w 2007 roku zaufanie Polaków do banków wzrosło do poziomu 70 proc. Podobnie wysoki poziom tego wskaźnika utrzymywał się jeszcze do połowy 2008 roku. Kryzys finansowy, jaki miał miejsce w 2008 roku spowodował   obniżenie się tego wskaźnika. W 2013 roku na umiarkowany poziom zaufania do banków komercyjnych wskazało 61 proc. badanych, a 6 proc. na brak zaufania do tych instytucji finansowych.[51]

     

    Z przeprowadzonych badań przez firmę EY[52] od lipca do października 2013r. wśód 32 tys. klientów banków komercyjnych pochodzących z 43 krajów, w tym także z Polski wynika, że w Europie Zachodniej wzrosła nieufność do tych instytucji finansowych. Aż 41 proc. badanych w 16 krajach Europy Zachodniej stwierdziło, że ufa bankom mniej niż w 2012 roku, a tylko zaledwie 9 proc. badanych opowiedziało się za wzrostem zaufania. Najwięcej rozczarowanych działalnością banków komercyjnych jest badanych mieszkańców Irlandii-62 proc., Hiszpanii- 60 proc. i Włoch-52 proc.[53]

     

     

Podsumowanie

                  

            Z przeprowadzonych badań statystycznych wynika, że kryzys finansowy wpłyną na pogorszenie się sytuacji społeczno-gospodarczej wielu krajów na świecie, w tym także Polski. Obniżeniu uległ PKB, nastąpił spadek produkcji, wzrosło bezrobocie i poszerzyły się obszary biedy.

Z powodu zarówno kryzysu finansowego, jak i obserwowanego spowolnienia gospodarczego, banki utraciły wizerunek instytucji odpowiedzialnych i godnych zaufania na co wskazują badania empiryczne. To przyczyniło się z kolei do funkcjonowania tych instytucji finansowych w warunkach niepewności i ryzyka na rynku. Ponadto społeczeństwa obarczyły je odpowiedzialnością nie tylko za spowodowanie kryzysu finansowego, ale również skutki społeczno-gospodarcze, tj. pogorszenie sytuacji i upadłość przedsiębiorstw, likwidację miejsc pracy, utratę poczucia bezpieczeństwa czy pogłębianie różnic społecznych.

            W opinii wielu środowisk był to przykład chciwości i ignorancji menedżerów zarządzających bankami, sprzeczny z często deklarowanymi wartościami-odpowiedzialnością, wiarygodnością, czy transparentnością.

            Pomimo pomocy finansowej rządów oraz międzynarodowych instytucji finansowych niektóre z banków komercyjnych na świecie upadły, a w stosunku do tych które funkcjonują na rynku obniżone zostało zaufanie klientów, co w efekcie wpłynęło na pogorszenie się ich wyników ekonomiczno-finansowych.

            W związku z tym, aby umocnić pozycję banku na rynku i zmienić jego wizerunek w oczach klientów, pozyskać dobrze wykształconych i kompetentnych pracowników, menedżerowie powinni podejmować działania konsolidacyjne i prospołeczne zgodne z wartościami etycznymi. W czasach niepewności sukces mogą osiągnąć, jedynie ci z nich, którzy będą potrafili przyznać się do popełnionych błędów i niewiedzy na dany temat, zatrudnić lepsze osoby od siebie, budować autorytet oparty na kompetencjach z obszaru inteligencji emocjonalnej oraz prowadzić zespół, tak, aby poszedł z nimi z przekonania, a nie ze strachu. Przedstawione działania są szczególnie ważne w warunkach tworzenia nowej kultury organizacyjnej pod wpływem zmian restrukturyzacyjnych dokonywanych w polskim sektorze bankowym.

           

 

Spis literatury 

 

  1. Białas M., Mazur Z., Bankowość wczoraj i dziś, Wyd. Difin, Warszawa 2013.

  2. Barcik A., Zarządzanie płaskim przedsiębiorstwem, (w:) Uwarunkowania rozwoju systemów zarządzania praca pod redakcją H.Howaniec, W.Waszkielewicz, Akademia Techniczno-Humanistyczna, Bielsko-Biała 2009.

  3. Buszko A, Etyka w przedsiębiorstwach budowlanych, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2006, nr 7.

  4. Borowiecki R., Podstawowe obszary i zasady restrukturyzacji majątkowo-produkcyjnej przedsiębiorstw w procesie ich przekształceń i rozwoju, (w:) Kierunki restrukturyzacji w procesie przekształceń Regionu Zagłębiowskiego, praca zbiorowa pod redakcją H.Chwistecka-Dudek, Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Dąbrowa Górnicza 1998.

  5. Borowiecki R., A Jaki, Zarządzanie restrukturyzacją procesie integracji i rozwoju nowej gospodarki, Uniwersytet Ekonomiczny, Kraków 2008.

  6. Chądzyński M.,Niskie odsetki lepsze od ryzyka. Rośnie wartość lokat bankowych. „Gazeta Prawna” z dnia 21.08.2014r.

  7. Czerwionka L., Wpływ fuzji przedsiębiorstw na ich wartość, „Ekonomika   i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2010, nr 4.

  8. Dziuba T., Szojer A., Inwestycje szkoleniowe oraz systemy motywacyjne wpisane są standardowo w strategię każdej firmy, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 1.

  9. Famielec J., Ekonomia przemysłowa i kierunki jej rozwoju,(w:)Ekonomia przemysłowa w warunkach kryzysu finansowego, praca pod redakcją P. Małeckiego, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków 2012.

  10. Wojciechowska-Filipek S., Technologia informacyjna w usługach bankowości elektronicznej, Wyd. Difin, Warszawa 2010.

  11. Frąckowiak W., Fuzje i przejęcia przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 2009.

  12. Gostomski G., Wielki problem „too big to fail”, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 4.

  13. Górka K., Światowy kryzys finansowy i gospodarczy w kształtowaniu wyzwań rozwojowych,(w:) Ekonomia Przemysłowa w warunkach kryzysu finansowego, praca pod redakcją P.Małeckiego, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków 2012.

  14. I jeszcze jedna bankowa firma, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 5.

  15. Kaczmarek J., Upadłość i stopień zagrożenia upadłością przedsiębiorstw w okresie kryzysu, „Przegląd Organizacji” 2012, nr 5.

  16. Kamińska B., Rola kultury organizacyjnej w funkcjonowaniu współczesnych przedsiębiorstw, „Przegląd Organizacji” 2012, nr 2.

  17. Kaźmierczyk J., Łączenia banków a zatrudnienie, (w:) Partnerstwo i współpraca a kryzys gospodarczo- społeczny w Europie środkowej i wschodniej, Wyd. KUL, Lublin 2010, tom II.

  18. Korpysa J., Przedsiębiorczość pracowników restrukturyzowanych przedsiębiorstw-wyniki badań, „Przegląd Organizacji” 2012,nr 6.

  19. Korzeb Z.,Teoria kreowania wartości dla akcjonariuszy w procesach fuzji i przejęć w polskim sektorze bankowym, Wyd. Difin, Warszawa 2010.

  20. Kowalczuk-Jakubowska D., Malewicz A., Restrukturyzacja jako technika ratowania i rozwoju przedsiębiorstwa, Instytut Organizacja i Zarządzania w Przemyśle „Orgmasz”, Warszawa 1992.

  21. Kulińska-Sadłocha E., Kotliński G., Odbudowa zaufania jako czynnik przetrwania i dalszego rozwoju banków,(w:) Partnerstwo i współpraca a kryzys gospodarczo-społeczny w Europie środkowej i wschodniej, Wyd. KUL, Lublin 2010,tom I.

  22. Lachiewicz S., Zakrzewska-Bielawska A., Restrukturyzacja organizacji i zasobów kadrowych przedsiębiorstwa, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005.

  23. Laszczak M., Determinanty wzrostu i rozwoju przedsiębiorstwa, (w:) Marketingowe i logistyczne determinanty rozwoju organizacji, praca pod redakcją H.Howaniec, W.Waszkielewicz, Akademia Techniczno-Humanistyczna, Bielsko-Biała 2010.

  24. Leśniewski M.A., Kulturowa restrukturyzacja przedsiębiorstw, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2014, nr 2.

  25. Łuszczyk M., Pomiar jakości życia w skali międzynarodowej, Fundacja Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2013.

  26. Mech C., Pelc P., CSR w bankach w Polsce, „Gazeta Bankowa” 2014, nr 2.

  27. Nowakowski J., Famulska T., Stabilność i bezpieczeństwo systemu bankowego, Wyd. Difin, Warszawa 2008.

  28. Najstarszy bank świata w tarapatach, „Rzeczpospolita” z dnia 08.08.2014r.

  29. Niemczyk M., Motywy zawierania transakcji fuzji i przejęć na gruncie wybranych teorii ekonomicznych,(w:)Rola informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych, Wyższa Szkoła Handlowa, Kielce 2010.

  30. Powstanie nowy gigant, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 1.

  31. Stępniak-Kucharska A., Restrukturyzacja przedsiębiorstwa-pojęcie, przyczyny i formy. „Gospodarka w Praktyce i Teorii” 2000, nr 2.

  32. Smolorz B., Stan realizacji zrównoważonego rozwoju w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej, (w:)Rola informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych, praca pod redakcją Z.Zielińskiego, Wyższa Szkoła Handlowa, Kielce 2013.

  33. Starzyk T., Na granicy bankructwa, „Gazeta Bankowa” 2012, nr 10.

  34. Stoner J.A.F., Freeman R.E., Gilbert D.R.Jr, Kierowanie, PWE, Warszawa 2001.

  35. Raport o stabilności systemu finansowego, Departament Systemu Finansowego, Warszawa, grudzień 2013.

  36. Raciniewska A., Sny o potędze, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 11.

  37. Stankiewicz J., Góralczyk M., Wyzwalanie przedsiębiorczych zachowań przez kształtowanie kultury organizacyjnej, „Przegląd Organizacji” 2013, nr 12.

  38. Strzelecki J., Polska i świat w 2014 roku, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 12.

  39. Uryniuk J., Banki zwalniają coraz więcej pracowników, Ludzi wypiera technologia, „Gazeta Prawna” z dnia 08.07.2014r.

  40. Wojciechowska-Filipek S., Technologia informacyjna w usługach bankowości elektronicznej, Wyd. Difin, Warszawa 2010.

  41. Zaleska M., Etyka w bankowości, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 5.

  42. Zalesko M., Blaski i cienie polskich banków, „Gazeta Bankowa’ 2014, nr 7-8.

  43. Zaleska M., Szara bankowość, „Gazeta Bankowa” 2012, nr 9.

  44. Zaza R., Włoski apetyt na BGZ, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 9.

  45. Zaza R., Odzyskać banki dla polskiej gospodarki, rozmowa z prof. dr hab. Witoldem Kieżunem, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 12.

     

    Netografia 

  1. www.erostat.ec.europa.eu

  2. http://www.findict.pl/frontpageheadline/zaufanie-w-biznesie

  3. http://cvexpert.pl/czy-twoi-pracownicy-ci-ufaja-lepiej-to-sprawdz

  4. http://www.ey.media.pl/pr/277602/raport-ey-polscy-klienci-bankow-jak-zosie-samosie

     

     

 

 

 

The Determinants for the Functioning of Poland’s Banking Sector during an Economic Slowdown Summary

 

In the article are the current directions of activities in the banking sector in Poland in terms of the economic downturn. These activities within the framework of the ongoing process of change and restructuring, rely not only on the innovate and offer new banking services make consolidation process, but also the reconstruction of social trust irresponsible monetary policy lost in the world. As a result, the projects undertaken is to be sustainable economic and financial recovery of the banking sector on the Polish market.

 

Keywords

 

commercial banks, mergers and acquisitions, financial crisis, economic downturn, public confidence, restructuring process.



[1]  M. Zalewska, Etyka w bankowości, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 5.

[2] T. Dziuba, A. Szojer, Inwestycje szkoleniowe oraz systemy motywacyjne wpisane są standardowo  w strategię każdej firmy, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 1.

[3] K.Górka, Światowy kryzys finansowy i gospodarczy w kształtowaniu wyzwań rozwojowych,(w:) Ekonomia przemysłowa w warunkach kryzysu finansowego, praca pod redakcją P.Małeckiego, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków 2012,s.36.

[4] J.Nowakowski, T.Famulska, Stabilność i bezpieczeństwo systemu bankowego, Wyd.Difin, Warszawa 2008.

[5] J. Famielec, Ekonomia przemysłowa i kierunki jej rozwoju,(w:)Ekonomia przemysłowa w warunkach kryzysu finansowego, praca pod redakcją P. Małeckiego, Fundacja Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2012, s.17.

[6] M.Zalewska, Szara bankowość, „Gazeta Bankowa” 2012, nr 9.

[7] M.Łuszczyk, Pomiar jakości życia w skali międzynarodowej, Fundacja Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2013,s.32.

[8] A.I.Baruk, Reakcje pracodawców na kryzys, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2009, nr 1.

[9] B. Smolorz, Stan realizacji zrównoważonego rozwoju w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej, (w:)Rola informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych, praca pod redakcją Z.Zielińskiego, Wyższa Szkoła Handlowa, Kielce 2013, s.53.

[11] B. Smolorz, Stan realizacji zrównoważonego rozwoju w Polsce…op.cit.,s.54.

[12] M. Wyspowski, Rozchwiany indeks stabilności finansowej, „Bank” 2014, nr 6.

[13] B. Smolorz, Stan realizacji zrównoważonego rozwoju...op.cit., s.54.

[14] A. Halesiak, K. Mrówczyński, Konsolidacja- polska odpowiedź na zmiany, „Bank” 214, nr 3.

[15] Tamże.

[16] T. Starzyk, Na granicy bankructwa, „Gazeta Bankowa” 2012, nr 10.

[17] M.Chądzyński, Niskie odsetki lepsze od ryzyka. Rośnie wartość lokat bankowych. „Gazeta Prawna”    z dnia 21.08.2014r.

[18] M.Zalesko, Blaski i cienie polskich banków, „Gazeta Bankowa” 2014, nr 7-8.

[19] Dla przykładu tylko w pierwszej połowie 2013 roku z bezpiecznego polskiego systemu bankowego klienci wycofali 16 mld zł z depozytów. J. Strzelecki, Polska i świat w 2014 roku, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 12.

[20] Przykładowo obecnie toczy się podstępowanie w sprawie nieuzasadnionego oprocentowania kredytów w mBanku, w wyniku którego poszkodowanych jest 12 tys. klientów. R. Zaza, Odzyskać banki dla polskiej gospodarki, rozmowa z prof. dr hab. Witoldem Kieżunem, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 12.

[21] Raport o stabilności systemu finansowego, Departament Systemu Finansowego, Warszawa, grudzień 2013, s. 46 i dalsze.

[22] R.Borowiecki, Podstawowe obszary i zasady restrukturyzacji majątkowo-produkcyjnej przedsiębiorstw w procesie ich przekształceń i rozwoju, (w:) Kierunki restrukturyzacji w procesie przekształceń Regionu Zagłębiowskiego, praca zbiorowa pod redakcją H. Chwistecka-Dudek, Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Dąbrowa Górnicza 1998,s. 11.

[23] D.Kowalczuk-Jakubowska, A.Malewicz, Restrukturyzacja jako technika ratowania i rozwoju przedsiębiorstwa, Instytut Organizacja i Zarządzania w Przemyśle „Orgmasz”, Warszawa 1992,s.10-11.

[24] Porównując słabe i mocne strony banku komercyjnego z pozostałymi instytucjami finansowymi, zarząd bank może wykorzystać analizę porównawczą z najlepszymi (banchmarking), która polega na wyszukiwaniu najlepszych cech cudzych produktów, technologii i usług w celu wykorzystania ich do doskonalenia własnych produktów, technologii i usług. Źródło: J.A.F. Stoner, R.E.Freeman, D.R.Jr Gilbert, Kierowanie, PWE, Warszawa 2001,s.226.

[25] M.Niemczyk, Motywy zawierania transakcji fuzji i przejęć na gruncie wybranych teorii ekonomicznych,(w:)Rola informatyki w naukach ekonomicznych i społecznych, Wyższa Szkoła Handlowa, Kielce 2010,s.151.

[26] J.Uryniuk, Banki zwalniają coraz więcej pracowników, Ludzi wypiera technologia, „Gazeta Prawna” z dnia 08.07.2014r.

[27] Szerzej na ten temat: S. Wojciechowska-Filipek, Technologia informacyjna w usługach bankowości elektronicznej, Wyd. Difin, Warszawa 2010; M. Białas, Z. Mazur, Bankowość wczoraj i dziś, Wyd. Difin, Warszawa 2013.

[28] R.Borowiecki, A Jaki, Zarządzanie restrukturyzacją procesie integracji i rozwoju nowej gospodarki, Uniwersytet Ekonomiczny, Kraków 2008.

[29] J.Kaźmierczyk, Łączenia banków a zatrudnienie, (w:) Partnerstwo i współpraca a kryzys gospodarczo- społeczny w Europie środkowej i wschodniej, Wyd. KUL, Lublin 2010, tom II,s.361-363.

[30] Powstanie nowy gigant, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 1.

[31] E. Gostomski, Wielki problem „too big to fail”, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 4.

[32] „Efekt skali” występuje wtedy, gdy określone przedsięwzięcie realizowane w przedsiębiorstwie przynosi korzyści w wielu dziedzinach i wpływa na obniżenie kosztu jednostkowego.

[33] Szerzej na ten temat: Z Korzeb,Teoria kreowania wartości dla akcjonariuszy w procesach fuzji i przejęć w polskim sektorze bankowym, Wyd. Difin, Warszawa 2010.

[34] W. Frąckowiak, Fuzje i przejęcia przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 2009, s.38.

[35] I jeszcze jedna bankowa firma, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 5.

[36] Powstanie nowy gigant, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 1.

[37] I jeszcze jedna bankowa ...op.cit.

[38] A.Raciniewska, Sny o potędze, „Gazeta Bankowa” 2013, nr 11.

[39]    Najstarszy bank świata w tarapatach, „Rzeczpospolita” z dnia 08.08.2014r.

[40] M.Laszczak, Determinanty wzrostu i rozwoju przedsiębiorstwa, (w:) Marketingowe i logistyczne determinanty rozwoju organizacji, praca pod redakcją H.Howaniec, W.Waszkielewicz, Akademia Techniczno-Humanistyczna, Bielsko-Biała 2010, s.20.

[41] M.A.Leśniewski, Kulturowa restrukturyzacja przedsiębiorstw, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2014, nr 2.

[42] A.Barcik, Zarządzanie płaskim przedsiębiorstwem, (w:) Uwarunkowania rozwoju systemów zarządzania praca pod redakcją H.Howaniec, W.Waszkielewicz, Akademia Techniczno-Humanistyczna, Bielsko-Biała 2009, s.37.

[45] E. Kulińska-Sadłocha, G.Kotliński, Odbudowa zaufania jako czynnik przetrwania i dalszego rozwoju banków, (w:) Partnerstwo i współpraca a kryzys gospodarczo-społeczny w Europie Środkowej i Wschodniej, KUL, Lublin 2010, tom. I, s.577.

[46] W wyniku sporządzonego ratingu Agencji Ratingu Społecznego we współpracy z „Gazetą Bankową”, najlepiej ocenianymi bankami pod względem wskaźnika ESG (E-environment, S-social, G-governrnent) zostały w kolejności takie banki, jak: BGŻ, PKO BP SA, Millenium, INC, Nordea, CA i BPH. Zob.: C. Mech, P. Pelc, CSR w bankach w Polsce, „Gazeta Bankowa” 2014, nr 2.

[47] Etyka nabiera szczególnego znaczenia w działalności gospodarczej łączącej różne zbiorowości. Gdy poszczególne grupy mają krańcowo odmienne wzorce zachowań, wówczas łato może dojść do konfliktu, pojawiają się trudności w komunikacji, ustaleniu i realizacji zadań. Wskazuje na ten problem m.in. A. Buszko, Etyka w przedsiębiorstwach budowlanych, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” 2006, nr 7.

[48] J.Korpysa, Przedsiębiorczość pracowników restrukturyzowanych przedsiębiorstw-wyniki badań, „Przegląd Organizacji” 2012, nr 6.

[49] B.Kamińska, Rola kultury organizacyjnej w funkcjonowaniu współczesnych przedsiębiorstw, „Przegląd Organizacji” 2012, nr 2.

[50] J.Stankiewicz, M.Góralczyk, Wyzwalanie przedsiębiorczych zachowań przez kształtowanie kultury organizacyjnej, „Przegląd Organizacji” 2013, nr 12.

[51] E.Kulińska-Sadłocha, G.Kotliński, Odbudowa zaufania jako czynnik przetrwania i dalszego rozwoju banków,(w:) Partnerstwo i współpraca a kryzys gospodarczo-społeczny w Europie Środkowej i Wschodniej. Wyd. KUL, Lublin 2010,tom I,s.583.

[52] Firma EY wcześniej Ernst & Young – to jeden z największych międzynarodowych koncernów świadczących profesjonalne usługi doradcze i audytorskie z główną siedzibą w Londynie obok takich firm, jak: PricewaterhouseCoopers, Deloitte i KPMG.